Sự tương ứng giữa ngữ pháp hình ảnh và ngữ pháp chức năng hệ thống (Qua tư liệu tác phẩm văn học “Thương nhớ thời bao cấp”)

Abstract

Ngữ pháp hình ảnh (Visual Grammar - VG) do G. Kress và T. van Leeuwen khởi xướng được phát triển dựa trên nền tảng của Ngữ pháp chức năng hệ thống (Systemic Functional Grammar - SFG) của M. Halliday. Được xây dựng từ lý thuyết Ký hiệu học, SFG đã trình bày ba siêu chức năng ngôn ngữ (metafunctions), đồng thời là ba loại nghĩa mà ngôn ngữ chuyển tải. VG kế thừa ba loại nghĩa đó để xây dựng hệ thống lý thuyết riêng. Trong khi lý thuyết SFG tỏ ra ưu việt trong việc giải mã kênh chữ (verbal mode) của diễn ngôn, thì lý thuyết VG lại tập trung vào việc giải mã kênh hình (visual mode). Chính vì vậy, việc phối hợp hai khung lý thuyết này là cần thiết để phân tích một diễn ngôn đa phương thức (multimodal discourse) một cách toàn diện. Tuy nhiên, do kênh chữ và kênh hình sở hữu những đặc tính loại hình riêng biệt, VG vẫn có những điểm tương đồng và dị biệt đáng kể so với SFG. Bài viết đi sâu phân tích những điểm giao thoa và khác biệt giữa hai lý thuyết, nhằm làm rõ tiến trình hình thành, phát triển của VG, từ đó nâng cao hiệu quả ứng dụng trong phân tích diễn ngôn đa phương thức.