Bàn về tính hoán chuyển “gây khiến – khởi trạng” trong vị từ tiếng Việt

Abstract

Hoán chuyển nét nghĩa gây khiến - khởi trạng (causative - inchoative alternations) là hiện tượng một vị từ khi được sử dụng như một ngoại động từ sẽ mang nét nghĩa “gây khiến”, nhưng khi là một nội động từ sẽ mang nét nghĩa “khởi trạng”. Mỗi ngôn ngữ có những phương thức hoán chuyển khác nhau, như: bổ sung phụ tố chỉ dấu (affix marker), thay đổi trợ động từ (auxiliary), hoặc biến đổi gốc từ (stem modification). Dựa trên phân loại của Haspelmath (1993) về các loại hình hoán chuyển, đồng thời tham khảo các nghiên cứu của Levin và Rapparport-Hovav (1995), Schäfer (2008) và Alexiadou (2008), bài viết xem xét các phương thức hoán chuyển gây khiến - khởi trạng trong tiếng Việt. Bằng phương pháp mô tả và đối chiếu, nghiên cứu chỉ ra rằng hiện tượng này trong tiếng Việt xuất hiện dưới hai loại hình chính: (1) Hoán chuyển gây khiến (causative alternations): Theo phương thức bổ sung một trợ động từ hoặc vị từ mang nét nghĩa gây khiến trước một vị từ khởi trạng. (2) Hoán chuyển phi hướng tính (non-directed alternations): Bao gồm phương thức hoán chuyển linh hoạt (labile alternations) và hoán chuyển thay thế (suppletive alternations). Việc làm rõ hiện tượng này không chỉ mang lại cái nhìn sâu sắc về hệ thống vị từ gây khiến - kết quả trong tiếng Việt mà còn hỗ trợ đắc lực cho việc giảng dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ, giúp người học nhận thức rõ đặc điểm của một ngôn ngữ đơn lập, không biến hình và có tính phân tích cao.