Hoán dụ ý niệm “Bộ phận cơ thể đại diện nhan sắc người phụ nữ” trong văn học trung đại Việt Nam

Abstract

Trong số 2.781 biểu thức ẩn dụ và hoán dụ biểu thị ý niệm "người phụ nữ" được khảo sát từ 71 tác phẩm chữ Nôm của văn học trung đại Việt Nam (thế kỷ XVIII đến giữa thế kỷ XIX), thực thể miền nguồn bộ phận cơ thể chiếm 168 biểu thức với 163 lượt xuất hiện. Hoán dụ ý niệm “Bộ phận cơ thể đại diện cho nhan sắc người phụ nữ” là một trong những loại hình tiêu biểu trong kho ngữ liệu. Tỉ lệ xuất hiện cao của các biểu thức này minh chứng cho quan niệm truyền thống về sự phân định giới tính rõ ràng: “trai tài gái sắc” – nơi người phụ nữ được định danh như một biểu tượng của nhan sắc. Trên cơ sở lý thuyết hoán dụ ý niệm của ngôn ngữ học tri nhận, kết hợp với thuyết âm dương và nhân tướng học trong kinh dịch, nghiên cứu xác lập được 3 hệ thống ánh xạ từ miền nguồn đến miền đích: (1) Làn da toàn thân đại diện cho nhan sắc người phụ nữ. (2) Phần đầu (tóc, mắt, mày, môi...) đại diện cho nhan sắc người phụ nữ. (3) Phần thân (vóc dáng, eo, tay...) đại diện cho nhan sắc người phụ nữ. Đáng chú ý, các bộ phận thuộc phần chi (chân, tay) ít được kích hoạt để đại diện cho nhan sắc. Bài viết cũng giải mã căn nguyên của các ánh xạ này dựa trên thế giới quan Á Đông, khẳng định quan niệm âm dương và nhân tướng học là cơ sở tư duy dẫn đến các cấu trúc hoán dụ này.