“Sống bằng nghề mã”: Chuyển đổi sinh kế nghề thủ công truyền thống và bảo vệ di sản ở Đông Hồ

Abstract

Bài viết phân tích quá trình chuyển đổi sinh kế từ nghề làm tranh dân gian sang sản xuất hàng mã tại Đông Hồ (tỉnh Bắc Ninh) như một trường hợp điển hình của biến đổi kinh tế – xã hội trong bối cảnh hậu đổi mới. Dựa trên cơ sở lý luận chuyển đổi sinh kế kết hợp với lý thuyết lựa chọn hợp lý trong thị trường tôn giáo, nghiên cứu cho thấy các hộ gia đình đã tái cấu trúc nguồn lực (lao động, vốn, kỹ năng, mạng lưới), giảm tính mùa vụ và đa dạng hóa hoạt động nghề. Theo đó, sản xuất hàng mã trở thành nguồn thu nhập ổn định, trong khi nghề làm tranh dân gian thu hẹp và dần tái định vị như một biểu trưng ký ức, lưu giữ di sản văn hóa do số lượng hộ duy trì nghề ngày càng ít. Ở chiều ngược lại, sự phục hưng các thực hành tín ngưỡng làm gia tăng nhu cầu sử dụng hàng mã trong nghi lễ, qua đó thúc đẩy mở rộng quy mô sản xuất và đổi mới mẫu mã. Bài viết kết hợp cách tiếp cận nghiên cứu chuyển đổi sinh kế trong bối cảnh thị trường tôn giáo với nghiên cứu di sản sống, đồng thời nhấn mạnh vai trò chủ động của cộng đồng trong việc bảo vệ di sản, nhằm bảo đảm sự đồng tồn tại giữa cơ chế thị trường và bảo tồn giá trị văn hóa.