Đánh giá đặc điểm hình thái, năng suất và tuyển chọn cá thể triển vọng trong quần thể lúa Japonica vụ Đông Xuân 2025-2026

Abstract

Lúa Japonica là nhóm lúa chất lượng cao, có giá trị thương mại lớn và phù hợp với nhu cầu tiêu dùng trong nước cũng như xuất khẩu. Tuy nhiên, nguồn vật liệu lúa Japonica thích nghi tốt với điều kiện canh tác ở Đồng bằng sông Cửu Long còn hạn chế, năng suất chưa ổn định và chưa được đánh giá đầy đủ về đặc điểm nông học. Vì vậy, đề tài “Đánh giá đặc điểm hình thái, năng suất và tuyển chọn cá thể triển vọng trong quần thể lúa Japonica vụ Đông Xuân 2025-2026” được thực hiện nhằm đánh giá đặc điểm sinh trưởng, hình thái và các yếu tố cấu thành năng suất của quần thể; xác định các chỉ tiêu liên quan chặt chẽ đến năng suất; đồng thời tuyển chọn các cá thể triển vọng có năng suất cao, thời gian sinh trưởng phù hợp và phẩm chất hạt tốt phục vụ công tác chọn giống. Thí nghiệm được tiến hành trong vụ Đông Xuân 2025-2026, từ tháng 09/2025 đến tháng 01/2026 tại Phòng thí nghiệm Chọn giống cây trồng và Ứng dụng công nghệ sinh học, Trường Nông nghiệp, Đại học Cần Thơ. Quần thể gồm 138 cá thể lúa Japonica được bố trí trồng ngẫu nhiên trên diện tích 90 m², với khoảng cách 50 × 50 cm. Các biện pháp canh tác được áp dụng đồng đều theo quy trình kỹ thuật. Các chỉ tiêu theo dõi gồm: thời gian sinh trưởng, chiều cao cây, chiều dài và chiều rộng lá cờ, số bông/bụi, chiều dài bông, số hạt chắc/bông, số hạt lép/bông, tỷ lệ hạt chắc, khối lượng 1.000 hạt, năng suất cá thể, chiều dài và chiều rộng hạt gạo, và tỷ lệ dài/rộng (D/R). Số liệu được xử lý bằng Excel để tính các thống kê mô tả (trung bình, độ lệch chuẩn, giá trị lớn nhất và nhỏ nhất); đồng thời sử dụng phân tích tương quan Pearson, phân tích thành phần chính (PCA) và phân tích cụm phân cấp theo phương pháp Ward. Kết quả nghiên cứu cho thấy quần thể lúa Japonica có mức biến dị kiểu hình rõ rệt, đặc biệt ở các chỉ tiêu liên quan đến năng suất, tạo điều kiện thuận lợi cho công tác chọn lọc. Năng suất cá thể dao động trong khoảng rộng (8,4-49,8 g/bụi), thể hiện sự phân hóa mạnh giữa các cá thể trong quần thể. Phân tích tương quan cho thấy một số yếu tố, đặc biệt là số bông/bụi và thời gian sinh trưởng, có ảnh hưởng rõ rệt đến năng suất. Đồng thời, phân tích PCA và phân tích cụm đã làm rõ cấu trúc biến dị của quần thể và xác định được nhóm cá thể ưu tú thuộc Cụm III gồm 16 cá thể (26, 70, 25, 135, 19, 23, 41, 44, 40, 24, 32, 31, 27, 30, 28 và 53), đặc trưng bởi số bông cao (24,00 bông/bụi) và thời gian sinh trưởng ngắn (121,51 ngày), qua đó thể hiện tiềm năng năng suất vượt trội. Những kết quả này là cơ sở khoa học quan trọng phục vụ công tác tuyển chọn vật liệu và định hướng chương trình chọn tạo giống lúa Japonica trong thời gian tới