Đánh giá tính ổn định và thích nghi của các dòng lúa triển vọng ở nhiều vùng sinh thái khác nhau

Abstract

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và điều kiện canh tác ngày càng đa dạng, việc đánh giá tính ổn định và khả năng thích nghi của các giống/dòng lúa trên nhiều vùng sinh thái khác nhau là yêu cầu cấp thiết nhằm lựa chọn giống lúa phù hợp cho sản xuất. Đề tài “Đánh giá tính ổn định và thích nghi của các dòng lúa triển vọng ở các vùng sinh thái khác nhau” được thực hiện nhằm xác định các dòng lúa có năng suất cao, ổn định và thích nghi tốt với các điều kiện sinh thái khác nhau. Thí nghiệm được thực hiện trên 9 dòng lúa CTR, bố trí theo khối hoàn toàn ngẫu nhiên với 3 lần lặp lại trong hai vụ Đông Xuân 2024-2025 và Hè Thu 2025 tại bốn vùng sinh thái gồm Ô Môn, Cờ Đỏ, Thới Lai và Thốt Nốt. Các chỉ tiêu theo dõi bao gồm đặc tính nông học, các thành phần năng suất và năng suất lý thuyết. Tính ổn định và khả năng thích nghi của các dòng được phân tích thông qua ANOVA, mô hình AMMI và các chỉ số ổn định S²di và thích nghi bi. Kết quả nghiên cứu ghi nhận các dòng lúa có sự khác biệt rõ rệt về đặc tính nông học và năng suất giữa hai mùa vụ và vùng sinh thái. Cụ thể, vụ Đông Xuân có điều kiện thuận lợi hơn nên số bông/bụi, số hạt chắc/bông và năng suất lý thuyết cao hơn so với vụ Hè Thu, trong khi vụ Hè Thu có mức biến động lớn hơn do ảnh hưởng của điều kiện môi trường bất lợi. Phân tích ANOVA cho thấy có sự tương tác kiểu gen × môi trường (G×E) ở cả hai vụ, khẳng định sự cần thiết của việc đánh giá ổn định và thích nghi đa môi trường. Phân tích AMMI và các chỉ số bi và S2di vụ Đông Xuân 2024-2025 cho thấy, hầu hết các dòng có giá trị S²di gần bằng 0 (dao động từ -0,02 đến 0,69), thể hiện tính ổn định cao. Trong đó, dòng lúa Tím Cẩm Cần Thơ có S²di = 0,00, thể hiện ổn định ở hầu hết các vùng sinh thái. Các dòng lúa CTR1, CTR16, CTR19, CTR28 và Tím Cẩm Cần Thơ có chỉ số bi > 1, cho thấy khả năng thích nghi tốt với điều kiện thuận lợi. Ở vụ Hè Thu 2025, các dòng lúa CTR16, CTR51, CTR35 và CTR19 có S²di thấp, thể hiện tính ổn định tương đối cao; trong đó CTR19 và CTR35 có chỉ số bi xấp xỉ 1 kết hợp với S²di thấp, cho thấy khả năng thích nghi rộng và ổn định qua các môi trường khảo nghiệm. Từ kết quả nghiên cứu, một số dòng lúa triển vọng được đề xuất cho từng vùng sinh thái cụ thể: Ô Môn, dòng CTR35 cho năng suất cao nhất (9,8 tấn/ha); Cờ Đỏ, dòng CTR19 đạt năng suất 8,74 tấn/ha; Thới Lai, dòng lúa Tím Cẩm Cần Thơ thể hiện phù hợp với năng suất 8,22 tấn/ha; và tại Thốt Nốt, dòng CTR16 đạt năng suất 9,38 tấn/ha. Kết quả nghiên cứu đã xác định được các dòng lúa CTR có tính ổn định và khả năng thích nghi khác nhau, đồng thời tuyển chọn được các dòng triển vọng phù hợp với từng vùng sinh thái, góp phần làm cơ sở khoa học cho công tác chọn tạo và bố trí giống lúa thích hợp trong sản xuất