Vai trò định danh và cấu trúc biểu đạt đa tầng trong hệ hình dịch học Việt Nam: Từ ký hiệu học sơ nguyên đến thực tại ngôn ngữ trí tuệ nhân tạo (AI)

Abstract

Bài viết nghiên cứu mối quan hệ biện chứng giữa ngôn ngữ và nhận thức trong hệ hình Dịch học Việt Nam. Trên cơ sở đó, hệ thống ký hiệu Quẻ và Hào được tiếp cận như một hình thức ngôn ngữ sơ nguyên, nhằm thiết lập mối quan hệ giữa cái biểu đạt (Tượng, Danh, Ngôn) và cái được biểu đạt (Lý – quy luật vận hành của thực tại). Bài viết làm rõ vai trò trung tâm của định danh (Danh) như một cơ chế kiến tạo ý nghĩa, vận hành thông qua cấu trúc biểu đạt đa tầng: Văn – Lời – Ý – Lý. Trong bối cảnh hiện đại, nghiên cứu chỉ ra nghịch lý của ngôn ngữ trí tuệ nhân tạo: dù đạt mức độ tối ưu cao ở tầng Văn và Lời, nhưng lại bộc lộ sự đứt gãy căn bản với tầng Ý và Lý do thiếu vắng chủ thể nhận thức cùng trải nghiệm thực chứng. Từ đó, bài báo đề xuất phương pháp luận “truy nguyên vượt chữ” như một thái độ ngôn ngữ học tỉnh thức, nhằm tái lập sự hài hòa giữa ngôn ngữ, nhận thức và thực tại trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo.