Khung hóa nỗi đau như một sinh thể: Phân tích ẩn dụ gốc đời sống trong thơ Hàn Mặc Tử bằng mô hình CMA bốn tầng

Abstract

Bài viết nghiên cứu cách thức thơ Hàn Mặc Tử kiến tạo nỗi đau thông qua hệ thống ẩn dụ gốc đời sống, với trọng tâm là mô thức NỖI ĐAU LÀ MỘT SINH THỂ. Dữ liệu bao gồm chín bài thơ thuộc ba tập thơ: Đau thương, Gái quê và Xuân như ý. Nghiên cứu được triển khai theo mô hình phân tích ẩn dụ phê phán bốn tầng, kết hợp quy trình nhận diện ẩn dụ trong văn bản, thủ tục xác định miền nguồn, phân nhóm trường nghĩa theo lý thuyết trường nghĩa và mô hình hóa cấu trúc ý niệm theo hướng tiếp cận đa tầng. Kết quả định lượng cho thấy 117 biểu thức ẩn dụ được nhận diện, phân bố trên 92 miền nguồn khác nhau, phản ánh mức độ phân tán nhưng giàu tính sáng tạo của hệ thống ẩn dụ. Ở tầng ngôn ngữ, nỗi đau, linh hồn, trăng và thơ thường xuyên được hữu thể hóa thông qua các từ ngữ thuộc miền sinh thể, dịch thể và cơ thể. Ở tầng ý niệm, có thể khái quát bốn cấu trúc chính: NỖI ĐAU LÀ CƠ THỂ; TRĂNG LÀ SINH THỂ LẪN DỊCH THỂ; THƠ LÀ DÒNG CHẢY; VŨ TRỤ LÀ MỘT CƠ THỂ KHỔNG LỒ. Sự tương tác giữa các cấu trúc này được mở rộng ở tầng diễn ngôn thông qua cơ chế khung hóa theo tiêu chí của Entman, qua đó hé lộ những mô thức diễn giải nỗi đau mang tính hữu cơ, cảm giác và thần nghiệm. Ở tầng dụng học, sự hữu thể hóa này gắn liền với kinh nghiệm tôn giáo, cảm thức siêu nghiệm và cấu trúc thân thể đã biến đổi của chủ thể trữ tình. Bài báo góp phần làm rõ cơ chế hình thành ẩn dụ trong thơ Hàn Mặc Tử, đồng thời minh chứng hiệu quả của mô hình phân tích bốn tầng trong việc giải mã những cấu trúc ngôn ngữ - ý niệm phức hợp của thơ tượng trưng - siêu thực Việt Nam.