Khả năng thừa nhận thực thể trí tuệ nhân tạo (AI) là chủ thể của tội phạm trong luật hình sự Việt Nam: Nghiên cứu viễn cảnh và khả năng ứng dụng chế tài phi truyền thống

Abstract

Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư với trọng tâm là trí tuệ nhân tạo (AI) đang đặt ra những thách thức mới đối với khoa học luật hình sự, đặc biệt về vấn đề chủ thể của tội phạm và cơ chế trách nhiệm hình sự. Cho đến nay, đa số hệ thống pháp luật, trong đó có Việt Nam, vẫn chỉ thừa nhận cá nhân và pháp nhân thương mại là chủ thể của tội phạm, còn thực thể AI mới chỉ được nhìn nhận như công cụ do con người kiểm soát. Trên cơ sở lý luận về chủ thể tội phạm và các mô hình trách nhiệm hình sự đối với AI trong học thuyết nước ngoài, bài viết phân tích kịch bản về viễn cảnh thừa nhận thực thể AI là chủ thể tội phạm trong pháp luật hình sự Việt Nam và gợi ý một số chế tài phi truyền thống như lao động công ích, tạm dừng hoạt động có thời hạn, xóa bỏ phần mềm điều khiển. Bài viết cho rằng, trước mắt Việt Nam cần ưu tiên áp dụng mô hình trách nhiệm hình sự nghiêm ngặt đối với các tác nhân con người đứng sau hệ thống AI, còn việc thừa nhận AI là chủ thể tội phạm nên được nghiên cứu như phương án chuẩn bị cho tương lai.