Nghiên cứu xây dựng cơ sở dữ liệu và số hoá sổ tay từ Hán Việt có biến đổi nghĩa so với từ tương ứng trong tiếng Hán hiện đại

Abstract

Bài viết này nhằm khảo sát hiện tượng biến đổi nghĩa của các từ Hán Việt so với các đơn vị tương ứng trong tiếng Hán hiện đại - một hiện tượng phổ biến nhưng chưa được hệ thống hoá đầy đủ trong các nghiên cứu trước đây - đồng thời hướng tới việc xây dựng và số hoá một sổ tay tra cứu phục vụ dạy và học tiếng Việt như một ngoại ngữ. Ngữ liệu nghiên cứu gồm 300 mục từ Hán Việt, được xác lập từ hai nguồn chính: (1) Các từ điển chuẩn và (2) Ngữ liệu sử dụng thực tế (báo điện tử, mạng xã hội và ngôn ngữ khẩu ngữ đương đại). Trên cơ sở đối chiếu liên ngôn ngữ và phân tích ngữ nghĩa, nghiên cứu đề xuất một khung phân loại hiện tượng biến đổi nghĩa theo hai trục: (1) Mức độ biến đổi (biến đổi hoàn toàn và biến đổi không hoàn toàn) và (2) Bình diện biểu hiện (nghĩa từ điển, nghĩa trong sử dụng và kết hợp cả hai). Kết quả cho thấy sự lệch nghĩa giữa từ Hán Việt và các đơn vị tương ứng trong tiếng Hán hiện đại không phải là hiện tượng cá biệt, mà mang tính hệ thống, phản ánh quá trình Việt hoá ngữ nghĩa và phái sinh nghĩa trong tiếng Việt hiện đại; đồng thời, đây cũng là một nguồn gốc quan trọng của lỗi chuyển di ở người học sử dụng tiếng Hán hiện đại làm ngôn ngữ thứ nhất. Trên cơ sở kết quả phân tích, bài viết đề xuất mô hình cơ sở dữ liệu và sổ tay số hoá tích hợp công nghệ trí tuệ nhân tạo nhằm hỗ trợ tra cứu, đối chiếu và sử dụng từ Hán Việt; qua đó góp phần thu hẹp khoảng cách giữa nghiên cứu ngôn ngữ học đối chiếu và ứng dụng trong dạy học tiếng Việt trong bối cảnh chuyển đổi số.