Từ đa nghĩa “thôi” trong tiếng Việt từ góc nhìn của ẩn dụ tri nhận và cấu trúc thông tin

Abstract

Bài viết này nghiên cứu hiện tượng đa chức năng của từ thôi trong tiếng Việt từ góc độ Ngôn ngữ học tri nhận và Ngữ dụng học hội thoại. Dữ liệu gồm khoảng 300 lượt xuất hiện của thôi trong hội thoại tự nhiên, kịch bản phim và tương tác trên mạng xã hội. Kết quả phân tích cho thấy thôi có bốn chức năng chính: (i) Biểu thị sự chấm dứt hành động, (ii) Giảm nhẹ sức nặng tình huống, (iii) Biểu thị thái độ khuyên nhủ hoặc nhượng bộ và (iv) Hoạt động như một chỉ dấu hội thoại. Các chức năng này được giải thích thông qua cơ chế ẩn dụ - hoán dụ tri nhận, cho thấy sự mở rộng nghĩa từ lĩnh vực hành động sang lĩnh vực quan hệ xã hội và tổ chức thông tin. Ngoài ra, thôi đóng vai trò như một công cụ ngữ dụng giúp cấu trúc hóa dòng chảy hội thoại, đặc biệt trong việc đánh dấu ranh giới và chuyển pha thông tin. Nghiên cứu góp phần làm rõ tính đa diện của từ tình thái tiếng Việt, đồng thời gợi ý hướng tiếp cận mới cho việc giảng dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ.