Sự phát triển ngữ nghĩa của từ nhà trong tiếng Việt và từ jip (집) trong tiếng Hàn từ góc nhìn của lý thuyết nghiệm thân và sơ đồ tỏa tia

Abstract

Bài viết này nghiên cứu sự phát triển nghĩa của từ nhà trong tiếng Việt và từ jip (집) trong tiếng Hàn từ góc nhìn của lý thuyết nghiệm thân và sơ đồ tỏa tia. Theo ngôn ngữ học tri nhận, ngữ nghĩa không phải là thuộc tính vốn có của từ hoặc câu, mà là sản phẩm của sự trải nghiệm cơ thể, sự tương tác của con người trong không gian, tự nhiên - xã hội và chịu sự chi phối của các giá trị văn hóa. Thông qua các dữ liệu thu thập được từ từ điển, ngữ liệu báo chí, diễn ngôn đời sống, nghiên cứu tập trung vào việc giải thích sự phát triển ngữ nghĩa của từ nhà trong tiếng Việt và từ jip trong tiếng Hàn trên cơ sở của lý thuyết nghiệm thân và mô hình hóa quá trình phát triển ngữ nghĩa đó thông qua mạng lưới của sơ đồ phạm trù tỏa tia. Kết quả cho thấy hai phạm trù này có nhiều điểm tương đồng trong quá trình phát triển ngữ nghĩa, tiêu biểu như sự hình thành của các ý niệm: [không gian an toàn riêng tư là nhà/jip], [nhà/jip đại diện cho gia đình], [nhà/jip đại diện cho người bạn đời], [người đại diện của một lĩnh vực chuyên môn là nhà/jip] v.v. Bên cạnh đó, mỗi ngôn ngữ đều thể hiện những hướng mở rộng nghĩa mang tính đặc thù riêng như: [nhà đại diện cho triều đại] trong tiếng Việt, hay [nhà đại diện cho không gian buôn bán],… trong tiếng Hàn. Những điểm tương đồng và khác biệt này cho thấy tính phổ quát của trải nghiệm nghiệm thân trong quá trình hình thành ý niệm, đồng thời phản ánh vai trò của đặc trưng văn hóa - xã hội trong sự phát triển ngữ nghĩa ở mỗi ngôn ngữ.