“Là” và “thì” trong tiếng Việt: Từ xác định từ loại đến thẩm định theo cấu hình sử dụng

Abstract

Bài viết thẩm định lại từ loại của “là” và “thì” trong tiếng Việt trên cơ sở xem xét cấu hình sử dụng nhằm giải thích sự biến thiên chức năng của hai từ này trong những môi trường cú pháp và diễn ngôn khác nhau. Nghiên cứu vận dụng ba khung lí thuyết bổ trợ gồm ngữ pháp chức năng, ngôn ngữ học tri nhận và ngôn ngữ học loại hình. Ngữ liệu được phân loại theo cấu hình sử dụng dựa trên ba tham số: kiểu cấu trúc tham gia, phạm vi tác động và điều kiện xuất hiện. Kết quả cho thấy “là” và “thì” không thể được xác định bằng một từ loại cố định duy nhất mà thể hiện những giá trị chức năng khác nhau tùy thuộc vào cấu hình sử dụng. “Là” tập trung ở các cấu hình quan hệ vị ngữ và dẫn nhập nội dung, trong khi “thì” điển hình ở các cấu hình điều kiện–hệ quả và đề–thuyết. Trên cơ sở đó, bài viết đề xuất cách tái xác định từ loại theo cấu hình sử dụng, góp phần hoàn thiện mô tả ngữ pháp tiếng Việt và hỗ trợ giảng dạy ngôn ngữ cũng như xử lý ngôn ngữ tự nhiên.