Vận dụng quan điểm dị thanh vào phân tích nghĩa tình thái của câu đặc biệt tiếng Việt

Abstract

Bài báo tập trung vận dụng quan điểm dị thanh - một hệ hình lý thuyết bắt nguồn từ Mikhail Bakhtin và được P.P.R. White phát triển chuyên sâu trong nghiên cứu tình thái - để phân tích bình diện nghĩa tình thái của câu đặc biệt trong tiếng Việt. Trên cơ sở tổng quan các khuynh hướng tiếp cận câu đặc biệt (ngữ pháp truyền thống, ngữ pháp chức năng, cú pháp nâng cốt đơn phân) và hệ thống hóa các phương tiện biểu thị tình thái (ngữ âm, ngữ pháp, từ vựng), tác giả tiến hành khảo sát và phân lập các kiểu câu đặc biệt trên văn bản thành hai nhóm: đơn thanh và dị thanh. Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng, đối với một ngôn ngữ đơn lập như tiếng Việt, các chỉ báo từ vựng đóng vai trò chủ đạo định hình tính dị thanh. Việc định vị các câu đặc biệt dị thanh vào các chiến lược “mở rộng đối thoại” hoặc “thu hẹp đối thoại” không chỉ cung cấp một hướng tiếp cận mới mẻ, khắc phục những giới hạn của các trường phái cũ, mà còn lý giải một cách thuyết phục giá trị hành chức và bản chất của kiểu câu này trong diễn ngôn giao tiếp.