Ẩn dụ ý niệm cấu trúc “Con người là động vật” trong thơ Nguyễn Bỉnh Khiêm: Từ cơ chế ánh xạ đến đặc trưng tư duy văn hóa

Abstract

Bài viết vận dụng lý thuyết ẩn dụ ý niệm của Ngôn ngữ học tri nhận để khảo sát mô hình con người là động vật trong thơ Nguyễn Bỉnh Khiêm. Trên cơ sở khảo sát 254 bài thơ chữ Hán và chữ Nôm, nghiên cứu sử dụng các phương pháp thống kê, phân loại, phân tích ngữ nghĩa tri nhận và phân tích văn hóa nhằm xác định hệ thống ánh xạ giữa miền nguồn động vật và miền đích con người. Kết quả nghiên cứu cho thấy hình tượng động vật được tổ chức thành một hệ thống ẩn dụ có cấu trúc, trong đó các thuộc tính về loài, hành vi, tập tính, bộ phận cơ thể, trạng thái và môi trường sống được lựa chọn để kiến tạo các ý niệm về kiểu người, phẩm chất, hành vi ứng xử, năng lực và hoàn cảnh xã hội. Nghiên cứu khẳng định cơ chế ánh xạ chọn lọc là nguyên lí chi phối việc kiến tạo ý nghĩa của mô hình ẩn dụ, đồng thời cho thấy hệ thống hình tượng động vật trong thơ Nguyễn Bỉnh Khiêm phản ánh đặc trưng tư duy và mô hình văn hóa của người Việt trung đại. Kết quả nghiên cứu góp phần bổ sung minh chứng cho việc vận dụng lý thuyết ẩn dụ ý niệm trong nghiên cứu văn học trung đại Việt Nam.