Câu trong các báo cáo chính trị: Đặc điểm ngữ pháp, ngữ nghĩa và ngữ dụng

Abstract

Bài báo này nghiên cứu đặc điểm cú pháp, ngữ nghĩa - chức năng và ngữ dụng của câu trong Báo cáo Chính trị (BCCT) tại các Đại hội đại biểu toàn quốc của Đảng Cộng sản Việt Nam (từ Đại hội II (1951) đến Đại hội XIV (2026). Bài viết nghiên cứu đặc điểm của câu trên ba bình diện: (1) Cấu tạo ngữ pháp; (2) Ngữ nghĩa - chức năng giao tiếp và (3) Đặc điểm ngữ dụng, dựa vào nguồn ngữ liệu gồm 11.829 câu được trích xuất từ 13 BCCT. Kết quả thống kê định lượng phản ánh đúng đặc trưng thể loại của BCCT là đòi hỏi sự rõ ràng và chính xác: câu đơn chiếm 72% và câu ghép chiếm 28%. Về ngữ nghĩa - chức năng, câu tường thuật chiếm ưu thế (60,1%), tiếp theo là câu cầu khiến (26,5%) và câu phủ định (6,1%). Xét theo lực ngôn trung, hành động xác nhận - mô tả chiếm 73,5% ngữ liệu và đảm nhiệm chức năng kiến tạo một phiên bản thực tại mang tính thẩm quyền; hành động chỉ thị (26,5%) ngày càng được thực hiện theo phương thức gián tiếp quy ước hóa nhằm giảm nhẹ tính đe dọa thể diện mà không làm suy yếu hiệu lực chỉ đạo; còn hành động phủ định vận hành như một nghi thức tự phê bình thể chế nhằm bảo toàn thể diện tập thể. Ba xu hướng vận động có hệ thống được xác định qua các kì đại hội, đó là: phức tạp hóa cú pháp, chính thức hóa phong cách và tăng tính định hướng hành động. Đại hội VI (1986) là mốc bước ngoặt rõ nét nhất về phong cách diễn ngôn, gắn với sự khởi đầu của công cuộc đổi mới.