Đặc điểm ngữ nghĩa của tên gọi cây ăn quả trong tiếng Việt

Abstract

Bài viết khảo sát và phân tích đặc điểm ngữ nghĩa của tên gọi cây ăn quả trong tiếng Việt trên cơ sở 172 định nghĩa được trích từ Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê chủ biên). Thông qua việc miêu tả cấu trúc lời định nghĩa, nghiên cứu chỉ ra rằng mỗi định nghĩa tên gọi cây ăn quả đều được tổ chức quanh nét nghĩa chỉ loại giữ vai trò hạt nhân, kết hợp với hệ thống các nét nghĩa chỉ đặc trưng khu biệt. Kết quả thống kê cho thấy các nét nghĩa chỉ đặc điểm hình thức/ cấu tạo, hương mùi vị, màu sắc và kích cỡ xuất hiện với tần suất cao, trong khi các nét nghĩa liên quan đến vị trí trong phân loại sinh học và môi trường sống xuất hiện ít hơn nhưng vẫn có ý nghĩa bổ trợ quan trọng. Trên cơ sở đó, bài viết đề xuất mô hình cấu trúc ngữ nghĩa chung của tên gọi cây ăn quả trong tiếng Việt gồm ba thành tố nghĩa: thành tố chỉ loại, thành tố chỉ thuộc tính và thành tố chỉ ngoại cảnh. Kết quả nghiên cứu góp phần làm rõ cách thức tổ chức nghĩa của lớp từ này trong tiếng Việt, đồng thời cung cấp cơ sở khoa học cho nghiên cứu ngữ nghĩa từ vựng và công tác biên soạn từ điển.