Xử lý hình sự đối với hành vi “thương mại hóa” dữ liệu cá nhân: Từ thực tiễn xét xử đến yêu cầu hoàn thiện Bộ luật Hình sự hiện hành

Abstract

Trong bối cảnh nền kinh tế số phát triển mạnh mẽ, dữ liệu cá nhân đã trở thành “nguồn dầu mỏ mới”, mang lại giá trị thương mại khổng lồ nhưng cũng dẫn đến sự gia tăng đột biến của các hành vi trích xuất, mua bán và “thương mại hóa” dữ liệu trái phép. Mặc dù Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân năm 2025 ra đời và thiết lập một hàng rào pháp lý nghiêm ngặt về mặt hành chính, điển hình là chế tài phạt tiền lên tới 5% tổng doanh thu, tạo ra một “cú sốc tài chính” mang tính răn đe mạnh mẽ, song hệ thống pháp luật hình sự Việt Nam hiện hành, đặc biệt là Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017, 2024, 2025) vẫn đang bộc lộ những khoảng trống lớn trong việc định tội danh và xử lý các hành vi xâm phạm. Thông qua việc phân tích thực tiễn xét xử điển hình là vụ án nhân viên bưu điện trích xuất và rao bán trái phép dữ liệu của hơn 12 triệu người dân, bài viết làm rõ sự lúng túng của các cơ quan tiến hành tố tụng khi phải vận dụng Điều 288 Bộ luật Hình sự năm 2015 để giải quyết. Bằng phương pháp phân tích, tổng hợp và luật học so sánh, bài viết đề xuất các giải pháp cấp thiết nhằm hoàn thiện Bộ luật Hình sự hiện hành, bao gồm bổ sung tội danh độc lập, quy định trách nhiệm hình sự của pháp nhân và yêu cầu thành lập Cơ quan giám sát dữ liệu độc lập tại Việt Nam, đáp ứng yêu cầu bảo vệ quyền con người trong kỷ nguyên số.