Công bằng trong tố tụng hình sự: Tổng quan so sánh hệ thống các chuẩn mực pháp lý và gợi mở cho Việt Nam

Abstract

Công bằng trong tố tụng hình sự không chỉ được nhìn nhận qua quyền của người bị buộc tội mà còn gắn với tính hợp pháp của thủ tục, bảo đảm thể chế, minh bạch tư pháp và niềm tin công chúng. Bài viết tổng quan hệ thống nghiên cứu quốc tế và trong nước nhằm nhận diện hướng tiếp cận chủ yếu và rút ra hàm ý cho Việt Nam. Từ 3.528 công trình trên cơ sở dữ liệu Scopus, sau sàng lọc theo PRISMA 2020, 239 nghiên cứu phù hợp được lựa chọn phân tích. Bài viết kết hợp phân tích nội dung định tính với phân tích trắc lượng bằng VOSviewer và khảo sát nghiên cứu trong nước. Kết quả cho thấy ba hướng tiếp cận: bảo đảm quyền tố tụng cá nhân; bảo đảm tính hợp pháp của thủ tục và bảo đảm cấu trúc, thể chế; tiếp cận công bằng như một nguyên tắc hiến định gắn với minh bạch, tính chính danh và niềm tin công chúng. Nghiên cứu quốc tế còn khoảng trống về công nghệ và đối thoại xuyên khu vực. Tại Việt Nam, nghiên cứu còn phân tán theo từng quyền cụ thể, chưa hình thành khung tiếp cận tổng thể. Bài viết đề xuất phát triển quan niệm công bằng tố tụng theo hướng tích hợp bảo vệ quyền cá nhân, kiểm soát tính hợp pháp của thủ tục và các bảo đảm phù hợp với số hóa tư pháp.