Phân tầng tự sự và tu từ giai tầng: Hiện tượng cùng nguồn khác dòng và logic văn hóa trong type truyện AT 461A Trung - Việt

Abstract

Type truyện AT 461A lưu truyền rộng rãi trong dân gian Trung Quốc và Việt Nam, với nguồn gốc chung có thể truy ngược về mô-típ “hỏi việc giúp người được đền ơn hậu hĩnh” được ghi chép trong các kinh Phật Ấn Độ như Hiền Ngu Kinh. Truyện kể hai nước cùng chia sẻ cấu trúc tự sự sâu xa “vị người được phúc” và tín ngưỡng đạo đức “đức phúc tương ứng”, song cấu trúc bề mặt tự sự lại có sự phân dị căn bản do sự khác biệt giữa các tầng lớp chủ đạo kiến tạo tự sự ở mỗi nước. Bản Trung Quốc lấy “chàng trai nghèo” làm nhân vật chính, phần thưởng “vàng và vợ” đã củng cố đạo đức sinh tồn của tiểu nông, chức năng tự sự nằm ở việc cung cấp sự giải tỏa tâm lý và an ủi đạo đức cho tầng lớp bình dân. Bản Việt Nam thì chuyển hóa nhân vật chính thành “thư sinh nghèo”, phần thưởng “trạng nguyên, vợ đẹp và vàng” là sự diễn giải trọn vẹn cho đạo đức công danh khoa cử Nho giáo, với chức năng tự sự nhằm mục đích tự khẳng định và giáo hóa thể chế cho tầng lớp văn nhân. Hiện tượng tự sự “cùng nguồn khác dòng” này cho thấy, truyền dẫn dân gian không chỉ là phương tiện truyền bá văn hóa xuyên biên giới, mà còn trở thành thực tiễn tu từ học được các tầng lớp xã hội cụ thể chủ động vận dụng, nhằm biểu đạt những lo âu, khát vọng và giá trị quan của chính họ, từ đó tham gia sâu sắc vào quá trình kiến tạo văn hóa - xã hội.